Op latere leeftijd iets nieuws ontdekken

Ouder worden betekent vaak afscheid nemen van dingen die vanzelfsprekend waren. Werk valt weg, een sociaal netwerk kan kleiner worden en sommige activiteiten worden fysiek moeilijker. Maar er kunnen ook nieuwe dingen voor in de plaats komen. Voor het eerst schilderen. Leren dansen. In een band spelen. Ontdekken wat je met AI kunt. Of samen met anderen werk maken en dat uiteindelijk exposeren.

Juist die mogelijkheid om op latere leeftijd nog iets nieuws te ontdekken, ziet Mirjam, directeur van Hart, keer op keer bij cultuuractiviteiten voor ouderen. Voor haar raakt dat aan een belangrijke gedachte: ouder worden hoeft niet alleen te gaan over wat verdwijnt.

Ook voor Lonneke, directeur van Fonds Sluyterman van Loo, ligt daar een belangrijke reden om cultuurparticipatie voor ouderen te stimuleren. Het fonds wil bijdragen aan het levensplezier van ouderen en ziet samen kunst en cultuur beoefenen als een manier om verbinding te creëren. “Cultuurbeoefening geeft ouderen betekenis, plezier en energie.”

Iets nieuws leren én nieuwe mensen ontmoeten

Lonneke ziet al langere tijd dat kunst en cultuur iets bijzonders kunnen doen. Niet alleen door de activiteit zelf, maar vooral doordat mensen die activiteit samen ondernemen. “We hebben daar ook onderzoek naar laten doen de afgelopen 10 jaar en die onderzoeken laten ook zien dat meedoen aan kunst en cultuur positieve effecten heeft op het welzijn en welbevinden van ouderen.”

Die overtuiging is voor haar ook persoonlijk herkenbaar. Ze speelde zelf in een jeugdorkest en herinnert zich hoe het gezamenlijk muziek maken zorgde voor nieuwe, diepgaande contacten. “Dat gun ik anderen ook en zeker mensen die na hun pensionering meer tijd en ruimte hebben voor culturele activiteiten.”

Mirjam ziet diezelfde werking van dichtbij. Vanuit haar eerdere werk bij Cultuurhuis Heemskerk en nu bij Hart in Haarlem heeft ze ervaring met verschillende cultuurprogramma’s voor ouderen, waaronder het Cultuurcafé, het zomerprogramma Onder de Parasol en de Buurt Ateliers in diverse wijken in Haarlem.

Mensen worden opnieuw uitgedaagd

Wat haar daarin het meest treft, is dat mensen opnieuw worden uitgedaagd.

Dat kan schilderen of dansen zijn, maar net zo goed muziek, fotografie of AI. Volgens Mirjam hoeft het aanbod voor ouderen dan ook zeker niet eenvoudig of voorzichtig te zijn. “Ouderen vinden het juist leuk om uitgedaagd te worden door creatieve kunstvakdocenten, te leren over nieuwe ontwikkelingen en buiten hun comfortzone te stappen.”

Even geen mantelzorger, maar weer samen een stel

De betekenis van zo’n activiteit wordt soms zichtbaar in kleine momenten. Mirjam vertelt over echtparen waarbij de ene partner voor de andere zorgt. Tijdens een cultuuractiviteit verandert er even iets in die verhouding. “Dat ze even geen mantelzorger zijn, maar gewoon weer een stel dat samen lol heeft.”

Ze ziet ook deelnemers die na het overlijden van hun partner voor het eerst weer alleen ergens naartoe durven en nieuwe contacten leggen. Of een zoon die vertelde dat bezoekjes aan zijn ouders vooral over kwaaltjes en pijntjes gingen. Sinds zij deelnemen aan cultuuractiviteiten, zijn er opeens geanimeerde gesprekken over de nieuwe dingen die ze hebben geleerd en gedaan.

Voor Mirjam laat dat zien dat cultuur op verschillende manieren kan bijdragen en heel impactvol is. “Het zorgt voor levenslust en zingeving en werkt door in iemands hele leven. Mensen hebben het gevoel dat ze er weer toe doen en er mogen zijn.”

Niet de lat, maar de drempels verlagen

Een goed programma bestaat volgens Mirjam niet alleen uit een docent en een activiteit. Ook wat eromheen gebeurt, is belangrijk. Bij het Cultuurcafé werd bewust ruimte gemaakt om samen koffie te drinken of te lunchen. Een vaste gastvrouw of gastheer kan nieuwe bezoekers ontvangen en ervoor zorgen dat iemand aansluiting vindt.

Ook praktische drempels maken verschil. Denk aan het tijdstip, de bereikbaarheid van de locatie, de manier van aanmelden en de financiële bijdrage. Een inloopprogramma kan goed werken voor deelnemers die niet iedere week aanwezig kunnen zijn.

Ouderen laten meedenken

Mirjam vindt het daarbij belangrijk dat organisaties niet alleen vóór ouderen bedenken wat goed werkt, maar hen zelf betrekken. “En onderzoek daarnaast welke praktische drempels er voor jouw doelgroep zijn, betrek ze daar zelf bij door in gesprek te gaan met ouderen en ze mee te laten denken.”

Haar advies vat ze kernachtig samen: “Ik zeg altijd dat je niet de lat, maar de drempels moet verlagen.”

Samenwerken om meer ouderen te bereiken

Voor kunstencentra die ook kwetsbaardere ouderen willen bereiken, is samenwerking met zorg- en welzijnsorganisaties volgens Mirjam belangrijk. Een sociaal werker of zorgmedewerker kan ondersteuning bieden en deelnemers gericht doorverwijzen. Het is belangrijk dat er een gevoel van veiligheid en een vertrouwd gezicht is, waardoor deelnemers makkelijker iets nieuws uit proberen.

Ze adviseert kunstencentra daarom om al voor de start contact te zoeken met iemand binnen zorg of welzijn die enthousiast is over het initiatief. Zo kan de doelgroep beter worden bereikt en ontstaat er een verbinding die later kan helpen bij het voortzetten van het programma.

Van een goed project naar een blijvend programma

Want een succesvol programma beginnen is één ding. Het jarenlang laten voortbestaan is iets anders. Lonneke ziet dat kunstprogramma’s in Haarlem, Heemskerk en Beverwijk niet alleen deelnemers trekken, maar ook plekken creëren waar mensen blijven terugkomen. “Het mooie is dat er een plek is ontstaan waar ouderen blijven samenkomen én zich creatief verder kunnen ontwikkelen.”

Juist die continuïteit is belangrijk. Fonds Sluyterman van Loo ondersteunt daarom niet alleen met financiering, maar ook met kennis rond toekomstbestendige financiering.

Mirjam herkent tegelijkertijd hoe lastig dat kan zijn. “Dat is iets waar wij ook echt tegen aan lopen, het kost enorm veel tijd en energie om steeds weer projectfondsen te werven, tijd die je liever investeert in de projecten zelf.”

Projectfinanciering kan ruimte geven om iets nieuws te starten en te proberen wat bij een doelgroep past. Maar juist wanneer een programma goed werkt, ontstaat de behoefte aan continuïteit. “Dat bereik je niet wanneer er steeds onzekerheid is over een vervolg.”

Cultuur, welzijn en zorg dichter bij elkaar

Volgens Lonneke zijn kunstencentra geschikte plekken om een duurzaam aanbod voor ouderen te organiseren. Ze beschikken over locaties en professionele docenten. Tegelijkertijd kunnen kunstencentra de kosten niet altijd zelf dragen. “We willen dus ook draagvlak in de samenleving creëren om mee te gaan betalen aan deze activiteiten.”

Mirjam ziet kansen wanneer cultuur, welzijn en zorg daarin dichter bij elkaar komen. Ze pleit voor meer structurele aandacht voor cultuureducatie voor ouderen, ook vanuit gemeenten, Rijk, culturele organisaties en zorgorganisaties. “Culturele activiteiten voor ouderen dragen bij aan (mentale)gezondheid van ouderen en zorgen voor leefbare wijken en buurten waar er naar elkaar omgekeken wordt. Dan is het ook logischer om te kijken naar bijhorende budgetten vanuit sociaal domein. Met de lokale kunstencentra als vaste uitvoeringspartner; dat lijkt me een mooi streven om naar toe te werken.”

Uiteindelijk begint het bij de vraag hoe we naar ouder worden kijken. Niet alleen vanuit wat iemand niet meer kan, maar ook vanuit wat er nog te ontdekken, leren en maken valt.

Voor kunstencentra die daarmee aan de slag willen, heeft Mirjam nog één concrete tip: “Veel organisaties zijn dicht in de zomervakantie, maar de zomer is voor veel ouderen juist een moeilijke periode omdat koren, clubjes en vrijwilligerswerk niet door gaan en familie en buren op vakantie zijn. De verhalen die senioren hierover vertelden waren schrijnend, dus we zijn juist in de zomervakantie succesvolle activiteiten gaan organiseren en het fonds heeft er een mooie regeling voor!”